یکی از جاهای دیدنی مشهد که شاید خیلی‌ها از وجودش بی‌خبر باشند، قبرستان ارامنه است؛ گورستانی قدیمی با سنگ قبرهای اسرارآمیز که هر کدام داستانی از گذشته‌های دور را روایت می‌کنند.

این قبرستان که بیش از صد سال قدمت دارد، روزگاری محل دفن ارامنه و مسیحیانی بود که در مشهد و طوس زندگی می‌کردند.

جالب اینجاست که این گورستان در گذشته آن‌قدر دور از شهر بود که کسی فکرش را هم نمی‌کرد روزی در دل یکی از محله‌های پرجنب‌وجوش مشهد قرار بگیرد. در این مقاله تاریخچه این گورستان خاص و شرایط ورود به آن را معرفی می‌کنیم.

تاریخچه قبرستان ارامنه

در گذشته‌های نه چندان دور، جامعه ارمنی خراسان جمعیت قابل توجهی داشت که مانند همه ادیان، آداب تدفین خاص خود را حفظ کرده بودند.

اما دفن در گورستان‌های مسلمانان، اجازه اجرای این رسوم سنتی را نمی‌داد. همین نیاز بود که باعث شد کلیسای ارامنه نه فقط یک عبادتگاه، که محل امنی برای تدفین شود.

اینجا تنها جایی بود که ارمنی‌ها می‌توانستند با تمام آیین‌های مذهبی خود عزیزانشان را به خاک بسپارند و به همین دلیل هم از نحوه خاک‌سپاری تا سنگ قبرهای منحصربه‌فرد، همه چیز مطابق سنت‌های دیرینه آنهاست.

اگر بلیط پرواز خودتان به مشهد را رزرو کرده‌اید، حتماً از این گورستان جالب و تاریخی بازدید کنید.

سنگ قبرهایی با طرح‌های خاص

اگر گذرتان به این قبرستان بیفتد، سنگ قبرهای قدیمی با نقوش خاص مسیحی توجهتان را جلب می‌کند. سنگ قبرهای اینجا داستان‌هایی از نسل‌های مختلف ارامنه خراسان را روایت می‌کنند.

هر کدام طرح‌ها و نوشته‌های خاصی دارند که برای علاقه‌مندان به تاریخ واقعاً دیدنی است. بعضی از این سنگ‌ها آن‌قدر قدیمی هستند که تقریباً محو شده‌اند، اما هنوز هم می‌توان ردپای تاریخ را روی آنها دید.

این گورستان قدیمی روزگاری وسعت بسیار بیشتری داشت، اما امروز تنها بخش کوچکی از آن باقی مانده است.

ماجرای صلیب‌های خاص چیست؟

در این گورستان تاریخی با دنیایی از سنگ قبرهای حیرت‌انگیز روبه‌رو می‌شوید. برخی از این قبور دارای محفظه‌های مخصوصی هستند که در گذشته برای سوزاندن عود استفاده می‌شدند و نشان‌دهنده توجه ویژه به آیین‌های تدفین در فرهنگ ارامنه است.

ما جذاب‌ترین بخش ماجرا، صلیب‌های متنوعی است که بر روی قبور نصب شده‌اند. در میان این صلیب‌ها، نمونه‌های متعلق به کلیسای ارتودوکس روسیه کاملاً چشمگیر هستند.

این صلیب‌های خاص با طراحی مخصوص خودشان از دیگر نمونه‌ها متمایز می‌شوند. این تنوع در معماری و نمادها، گورستان ارامنه مشهد را به یکی از جذاب‌ترین نقاط تاریخی شهر تبدیل کرده است.

هر سنگ قبر در اینجا نه‌تنها یادبودی از درگذشتگان، بلکه اثری هنری محسوب می‌شود که ارزش دیدن دارد.

چه بلایی سر قبرستان آمد؟

شهرداری منطقه ۲ مشهد دست به کار شد و ساختمانش را روی بخش شمالی قبرستان ساخت
مرکز مخابرات مطهری هم در ضلع شرقی آن ساخته شد
حتی اولین قسمت بلوار شهید کریمی هم از همین زمین‌ها جدا شد

در نتیجه از این گورستان تاریخی ۲۵۸۴ مترمربع کم شد و سنگ قبرها هم جابه‌جا شدند.

کلیسایی با داستان عاشقانه

در همین محدوده، کلیسای ارامنه هم قرار دارد که اخیراً ۷۰ساله شده است. در این کلیسا یک نمازخانه هم وجود دارد که به نام راهبه کاترین معروف است و آرپنیک و ملکوم هارتونیاس آن را به یاد مادر و مادرزنشان ساخته‌اند.

روی کتیبه سردر این کلیسا سال ۱۹۴۷ میلادی نوشته شده است؛ یعنی زمانی که جنگ جهانی دوم تازه تمام شده بود. وقتی به ورودی کلیسا نزدیک می‌شوید، اولین چیزی که توجهتان را جلب می‌کند کتیبه‌ای به خط ارمنی بالای در است.

این کتیبه روایت می‌کند که این مکان مقدس را ملکوم هارتوانیان و همسرش در سال ۱۹۴۷ میلادی به یادبود بانو کاتارینه هاکوپیان (مادر همسرشان) ساخته‌اند.

به محض ورود تصویری زیبا از حضرت مریم (ع) و حضرت عیسی (ع) را می‌بینید و کمی که جلوتر بروید، با محراب کوچکی روبه‌رو می‌شوید که معماری جذابی دارد:

سقف گنبدی شکل با طراحی زیبا

دو ستون در قسمت جلو
چهار پله قرینه در دو طرف که محراب را از نمازخانه جدا می‌کنند

نکته جالب توجه این که جهت این محراب به سوی شهر ناصره در فلسطین – زادگاه حضرت مسیح (ع) – ساخته شده است.

چطور به قبرستان ارامنه مشهد برویم؟

این قبرستان تاریخی در خیابان حر عامل، دقیقاً در ابتدای تقاطع شهید کریمی قرار دارد و به راحتی می‌توانید از آن بازدید کنید.

اول خودتان را به مرکز شهر (احمدآباد) برسانید.
از میدان احمدآباد به سمت کلاهدوز و بعد میدان ابوطالب بروید.
در میدان ابوطالب، بلوار حر عاملی را در سمت راست پیدا کنید.
همین که وارد بلوار شوید، قبرستان را در ابتدای تقاطع می‌بینید.

چه کسانی در گورستان ارامنه مشهد دفن شدند؟

محدوده زمین قبرستان ارامنه مشهد حدود چهارهزار و ۵۴۲ مترمربع و مساحت این کلیسا هم ۱۰۲ مترمربع است. کمی که در این گورستان قدیمی قدم بزنید، حس می‌کنید دارید یک نقشه جهانی را مرور می‌کنید.

اینجا آرامگاه شخصیت‌هایی از آمریکا، روسیه، گرجستان، کانادا، فرانسه و لهستان است. هر کدام از این سنگ‌قبرها یک زبان خاص دارند: و از خط فارسی و ارمنی گرفته تا نوشته‌های انگلیسی، لهستانی و حتی فرانسوی روی آنها دیده می‌شود.

دیمی‌ترین سنگ‌ها به اواخر دوره قاجار برمی‌گردد، وقتی که مشهد میزبان مهمان‌های خارجی زیادی بود. اما جالب‌ترین قبر اینجا متعلق به لوئیس اف.

اسلستین، آن مبلغ آمریکایی است که سال ۱۳۱۲ قمری (۱۸۹۵ میلادی) تصمیم گرفت در مشهد ساکن شود و حالا پس از گذشت بیش از یک قرن، آرامگاهش به یکی از نقاط خاص این گورستان تبدیل شده است.

این چهره‌های معروف را از نزدیک ببینید

در میان قبرهای این گورستان، نام‌های آشنایی می‌بینید به چشم می‌خورد که هر کدام بخشی از تاریخ مشهد را ساخته‌اند. ملکوم هارتوانیان که پایه‌گذار صنعت نساجی و برق در مشهد بود در این گورستان دفن شده است.

اگر بین قبرها بگردید، سنگ قبر «آرسن مانگاساریان» را هم پیدا می‌کنید؛ مردی که اولین سینمای مشهد را راه انداخت. در گوشه‌ای دیگر مهندس «یفرم توماس» دفن شده است؛ کسی که آسفالت بلوار وکیل‌آباد را انجام داد.

کمی آن‌طرف‌تر، قبر «پروفسور پول ژولیا» دیده می‌شود؛ استاد بزرگ هماتولوژی که خدمات زیادی به شهر کرد. «شورا محرابیان» هم آخرین نفری بود که در سال ۱۳۷۴ در اینجا دفن شد.

دفن مهاجران لهستانی در گورستان تاریخی مشهد

اینجا نه فقط ارامنه، که پیروان مذاهب مختلف دیگر هم دفن شده‌اند: ارتودکس‌ها با آیین‌های خاص خود، کاتولیک‌ها با سنت‌های مخصوص به خود و ارامنه گریگوری و آشوری‌ها هر کدام در گوشه‌ای از این کلیسا دفن شده‌اند.

دردناک‌ترین بخش ماجرا مربوط به لهستانی‌ها است: زن‌ها و کودکانی که سال ۱۹۴۲ پس از فرار از اردوگاه‌های کار اجباری سیبری به ایران پناه آوردند. بسیاری از آنها به دلیل بیماری‌ها، خستگی و سختی‌های راه هرگز به وطن بازنگشتند.

امروز در گوشه‌ای خاص از این گورستان، ۳۰ تن از آنها دفن شده‌اند. اگر از شهر اصفهان قصد بازدید از این گورستان تاریخی را دارید تنها با خرید بلیط پرواز اصفهان مشهد می‌توانید به سادگی به مشهد سفر کرده و از جاذبه گردشگری بازدید کنید.

شرایط ورود به گورستان ارامنه مشهد

برای بازدید از این گورستان تاریخی باید حتماً از قبل با سازمان میراث فرهنگی و شورای خلیفه‌گری ارامنه هماهنگی کنید. پس از دریافت مجوز، یک روز خاص به شما اعلام می‌شود که تنها در همان روز امکان بازدید وجود دارد.

این محدودیت‌ها باعث شده بازدید از این مکان به تجربه‌ای خاص و منحصر به فرد تبدیل شود. اگر از شهرهایی دور از مشهد مثل شیراز قصد بازدید از گورستان ارامنه مشهد را دارید تنها با یک بلیط پرواز شیراز مشهد می‌توانید در تعطیلات تابستانی خودتان را به مشهد برسانید و در این مجموعه جالب گردش کنید.

سخن پایانی

قبرستان ارامنه مشهد یکی از گورستان‌های قدیمی این شهر است و ۱۰۰ سال قدمت دارد. این گورستان محل دفن مسیحیانی بوده که در شهر طوس و مشهد قدیم ساکن بوده‌اند ولی امروز به یک مکان تاریخی در دل یکی از محله‌های شلوغ مشهد تبدیل شده است.

گورستان ارامنه مشهد به سنگ قبرهای خاص و شخصیت‌های مهمی که در آن دفن شده‌اند معروف است. در این محل ی ک کلیسای تاریخی با محرابی که به سوی شهر ناصره جهت‌گیری شده ساخته شده و آخرین تدفین هم در سال ۱۳۷۴ انجام شده است.

قبل از این که وارد این آرامگاه شوید، بهتر است بدانید که باید از سازمان میراث فرهنگی و شورای خلیفه‌گری ارامنه مجوز داشته باشید.