از گذشته‌های دور گزارش‌های زیادی درباره رفتارهای غیرعادی حیوانات قبل از وقوع زلزله منتشر شده است؛ از فرار مارها از لانه گرفته تا ترک ناگهانی برکه توسط وزغ‌ها. اما آیا حیوانات واقعاً توانایی پیش‌بینی زلزله را دارند یا این رفتارها فقط واکنشی طبیعی به تغییرات پنهان در محیط اطراف آنهاست؟

دانشمندان هنوز نتوانسته‌اند یک روش قطعی برای پیش‌بینی زمین‌لرزه پیدا کنند، اما مطالعات نشان می‌دهد برخی جانوران ممکن است بتوانند تغییرات بسیار ظریف در محیط را زودتر از انسان‌ها احساس کنند.

کدام حیوانات قبل از زلزله رفتارشان تغییر می‌کند؟

بررسی‌های علمی و گزارش‌های تاریخی نشان داده‌اند که برخی جانوران مانند مارها، وزغ‌ها، ماهی‌ها و بعضی خزندگان و دوزیستان پیش از وقوع زمین‌لرزه رفتارهای متفاوتی از خود نشان می‌دهند.

مارها؛ فرار از لانه پیش از زلزله

یکی از معروف‌ترین نمونه‌ها به زلزله سال 1975 چین بازمی‌گردد. در آن زمان مشاهده شد تعداد زیادی مار، حدود یک ماه پیش از وقوع زمین‌لرزه، لانه‌های خود را ترک کرده و به سطح زمین آمدند؛ رفتاری که در شرایط عادی بسیار غیرمعمول بود.

برخی پژوهشگران معتقدند مارها به دلیل حساسیت زیاد به تغییرات دما، ارتعاشات زمین و تغییرات محیطی ممکن است زودتر از انسان‌ها نشانه‌های اولیه زمین‌لرزه را دریافت کنند.

وزغ‌ها؛ خروج عجیب از آبگیر پیش از زلزله ایتالیا

یکی از جالب‌ترین مطالعات علمی مربوط به سال 2009 در شهر لاکوئیلا ایتالیا است. پژوهشگران مشاهده کردند گروهی از وزغ‌ها چند روز قبل از وقوع زلزله، محل زندگی خود در یک برکه را ترک کردند.

این اتفاق باعث شد دانشمندان بررسی کنند که آیا تغییرات شیمیایی آب‌های زیرزمینی می‌تواند دلیل این رفتار باشد یا نه.

نتایج تحقیقات نشان داد احتمال دارد جانورانی که در نزدیکی آب زندگی می‌کنند، نسبت به تغییرات بسیار کوچک در ترکیب آب حساس باشند و پیش از وقوع زمین‌لرزه واکنش نشان دهند.

ماهی‌ها؛ واکنش پنهان موجودات آبزی قبل از زلزله

ماهی‌ها نیز در برخی گزارش‌ها پیش از وقوع زمین‌لرزه رفتارهای غیرمعمولی از خود نشان داده‌اند. تغییر ناگهانی در الگوی شنا، بی‌قراری یا حرکت به سمت بخش‌های خاصی از آب از جمله رفتارهایی است که مشاهده شده است.

دانشمندان احتمال می‌دهند ماهی‌ها به دلیل زندگی در محیطی بسیار حساس، بتوانند تغییرات جزئی در فشار آب، ترکیبات شیمیایی یا امواج زیرزمینی را زودتر احساس کنند. البته هنوز شواهد علمی کافی برای استفاده از رفتار ماهی‌ها به عنوان یک روش قطعی پیش‌بینی زلزله وجود ندارد.

پرندگان؛ تغییر مسیر و بی‌قراری پیش از زمین‌لرزه

پرندگان از جمله جانورانی هستند که رفتار آنها پیش از برخی زمین‌لرزه‌ها مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. گزارش‌هایی از تغییر مسیر پرواز، ترک ناگهانی محل زندگی یا افزایش بی‌قراری پرندگان پیش از زلزله وجود دارد.

برخی محققان معتقدند حس شنوایی قوی پرندگان و توانایی دریافت ارتعاشات و تغییرات محیطی ممکن است باعث شود آنها نسبت به نشانه‌های اولیه فعالیت‌های زمین واکنش نشان دهند.

سگ‌ها و حیوانات خانگی؛ آیا رفتار آنها زلزله را هشدار می‌دهد؟

بسیاری از صاحبان حیوانات خانگی گزارش کرده‌اند که سگ‌ها، گربه‌ها و دیگر حیوانات قبل از زلزله رفتار متفاوتی مانند بی‌قراری، پارس کردن غیرعادی، پنهان شدن یا ترس ناگهانی نشان داده‌اند.

با وجود این گزارش‌های فراوان، دانشمندان هنوز نتوانسته‌اند ارتباط قطعی میان این رفتارها و وقوع زمین‌لرزه را ثابت کنند. ممکن است حیوانات تغییرات بسیار ظریف محیطی مانند صداهای زیرزمینی، لرزش‌های کوچک یا تغییرات فشار هوا را احساس کنند.

دوزیستان و خزندگان؛ حسگرهای طبیعی تغییرات زمین

علاوه بر مارها و وزغ‌ها، برخی دیگر از دوزیستان و خزندگان نیز به دلیل حساسیت بالا به تغییرات محیطی مورد مطالعه قرار گرفته‌اند.

این جانوران می‌توانند نسبت به تغییرات دما، رطوبت، فشار محیط و شرایط آب‌های زیرزمینی واکنش نشان دهند. همین ویژگی باعث شده پژوهشگران احتمال دهند که آنها شاید بتوانند برخی نشانه‌های اولیه فعالیت‌های زمین‌شناسی را دریافت کنند.

حیوانات چگونه زلزله را احساس می‌کنند؟

یکی از فرضیه‌های مطرح میان زمین‌شناسان این است که پیش از وقوع برخی زمین‌لرزه‌ها، فشار زیادی به سنگ‌های زیر پوسته زمین وارد می‌شود. این فشار می‌تواند باعث آزاد شدن ذرات باردار از داخل سنگ‌ها شود.

این ذرات پس از ورود به آب‌های زیرزمینی و محیط اطراف، تغییرات شیمیایی ایجاد می‌کنند. بعضی حیوانات که حس بویایی یا سیستم عصبی بسیار حساسی دارند، ممکن است این تغییرات را احساس کرده و رفتارشان تغییر کند.

برای مثال، تغییرات شیمیایی آب می‌تواند روی موجودات آبزی اثر بگذارد و حتی ترکیباتی تولید کند که برای برخی جانداران ناخوشایند یا خطرناک باشد. به همین دلیل ممکن است حیوانات پیش از وقوع زلزله محل زندگی خود را ترک کنند.

آیا حیوانات واقعاً زلزله را پیش‌بینی می‌کنند؟

با وجود داستان‌های فراوان درباره رفتار عجیب حیوانات قبل از زلزله، دانشمندان هنوز این موضوع را یک روش علمی قطعی برای پیش‌بینی زمین‌لرزه نمی‌دانند.

دلیل اصلی این است که رفتار حیوانات همیشه قابل اندازه‌گیری و تکرار نیست. ممکن است یک حیوان به دلیل تغییرات آب‌وهوا، کمبود غذا، وجود شکارچی یا عوامل محیطی دیگر رفتار متفاوتی نشان دهد.

با این حال، بررسی این رفتارها می‌تواند به دانشمندان کمک کند تا نشانه‌های پنهان فعالیت‌های زمین‌شناسی را بهتر بشناسند.

چرا بعضی حیوانات حساس‌تر از انسان‌ها هستند؟

بسیاری از جانوران دارای حواس بسیار قوی‌تری نسبت به انسان هستند. برخی از آنها می‌توانند:

• ارتعاشات بسیار ضعیف زمین را احساس کنند.
• تغییرات فشار هوا را تشخیص دهند.
• بو یا ترکیبات شیمیایی جدید در محیط را شناسایی کنند.
• تغییرات میدان‌های الکتریکی و مغناطیسی را دریافت کنند.

همین ویژگی‌ها باعث شده دانشمندان رفتار آنها را به عنوان یک سرنخ طبیعی برای مطالعه زلزله‌ها بررسی کنند.

آیا مورچه‌ها هم زلزله را پیش‌بینی می‌کنند؟

برخلاف باور عمومی، شواهد علمی قوی درباره اینکه مورچه‌ها بتوانند قبل از زلزله رفتار خاصی نشان دهند وجود ندارد. بسیاری از داستان‌هایی که درباره فرار دسته‌جمعی مورچه‌ها منتشر می‌شود، هنوز از نظر علمی تأیید نشده‌اند.

آینده استفاده از حیوانات برای پیش‌بینی زلزله

برخی پژوهشگران امیدوارند با همکاری زمین‌شناسان و زیست‌شناسان، بتوان از رفتار جانوران برای شناسایی نشانه‌های اولیه فعالیت‌های زمین استفاده کرد.

شاید در آینده حیوانات جایگزین دستگاه‌های لرزه‌نگار نشوند، اما مطالعه رفتار آنها می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره تغییرات پنهانی زمین در اختیار دانشمندان قرار دهد.

راز حیواناتی که قبل از زلزله رفتار عجیبی پیدا می‌کنند هنوز به طور کامل کشف نشده است؛ اما طبیعت بارها نشان داده که موجودات زنده گاهی تغییراتی را احساس می‌کنند که انسان‌ها قادر به مشاهده آن نیستند.